Vertalen is een kunst

0
12

Enkele jaren geleden werden er in De Wereld Draait Door maar liefst tien minuten aan besteed (en voor een DWDD-aflevering is dat ontzettend veel): de kunst van het vertalen. Er was net een nieuwe vertaling uit van Tolstois Anna Karenina, door gevierd vertaler Hans Boland. Die avond werd hij echter niet onverdeeld bejubeld. Boland had het namelijk in zijn hoofd gehaald om de wereldberoemde eerste zin van Tolstois meesterwerk aan te passen. In plaats van ‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, maar een ongelukkig gezin is altijd ongelukkig op zijn eigen manier,’ maakte Boland ervan: ‘Gelukkige gezinnen lijken allemaal op elkaar, maar een ongelukkig gezin is altijd ongelukkig op zijn eigen manier.’ Persoonlijk zie ik niet echt een verschil tussen de twee zinnen, maar het opende wel mijn ogen over de kunst van het vertalen. Het is niet zo maar het één omzetten in het ander. Het gaat om detail en nuance. Zeker bij Anna Karenina kan ieder krom vertaald woordje tot ophef leiden.

De kunst van het vertalen

Secuur en genuanceerd werken is niet genoeg om een goede vertaler te zijn. Soms werken bepaalde gezegden niet zodra ze worden vertaald en dan moet je als vertaler de vrijheid nemen om er iets anders van te brouwen. Boland biechtte bijvoorbeeld op dat hij een zinssnede van J.C. Bloem had ingepast in de tekst van Anna Karenina, terwijl Tolstoi natuurlijk nog nooit van J.C. Bloem had gehoord. Sommige gasten aan tafel bij Matthijs van Nieuwkerk vonden dat niet kunnen. De vertaler moet nederig zijn en zich gedienstig opstellen tegenover het originele werk, zo luidde de kritiek. Hij moet niet zelf de schrijver uithangen en er vanalles bij gaan verzinnen. Boland is het hier niet mee eens. Het originele werk verliest altijd iets als het vertaald is. Talen zijn niet perfect in elkaar over te zetten hierbij gaat onvermijdelijk informatie verloren. Als je als vertaler de vertaling iets terug kunt geven, dan moet je dat doen. Natuurlijk moet het in de geest van Tolstoi passen en niet voor grote veranderingen in de loop van het verhaal zorgen.

Een vertaling verdient een vertaler

In deze tien minuten DWDD heb ik een hoop meer respect gekregen voor vertalers. Het is niet zomaar een klusje voor boekhouderachtige figuren. Vertalers zijn kunstenaars. Wie iets geschreven heeft en dit wil laten vertalen in een andere taal, doet er goed aan om naar een vertaalbureau te gaan. Vertalen is een ambacht, een specialisme, een taak die het inhuren van een specialist verdient!